Wanneer laat je een oude kat inslapen? Signalen, de keuze en het afscheid

Het is tijd om je oude kat te laten inslapen als zijn slechte dagen het winnen van de goede, en pijn, benauwdheid of ziekte niet meer genoeg te verlichten zijn. Ouderdom alleen is geen reden. Het gaat om wat je kat nog kan en of hij er plezier in heeft. Een vaste kwaliteit-van-leven-schaal en een eerlijk gesprek met je dierenarts helpen je om dat moment te herkennen, ook als je hoofd en je hart nog niet hetzelfde zeggen.

Wanneer moet je meteen bellen?

Soms is er geen tijd om af te wegen. Bel direct je dierenarts of, buiten openingstijden, de spoedpost als je oude kat:

• benauwd is, met open bek ademt of naar adem hapt
• duidelijk pijn heeft ondanks pijnstilling: schreeuwt, zich niet laat aanraken, verstijfd in een hoek zit
• toevallen of stuipen krijgt
• niet meer kan opstaan of steeds omvalt
• perst op de kattenbak zonder dat er plas komt

In zo'n crisis kan de dierenarts je kat eerst rust en pijnstilling geven. Daarna is er vaak toch nog ruimte om rustig te beslissen en afscheid te nemen.

Hoe weet je dat het tijd is om je oude kat te laten inslapen?

Katten zijn meesters in het verbergen van pijn. Een oude kat gaat zelden ineens achteruit. Meestal stapelen kleine dingen zich op: hij springt niet meer op de vensterbank, eet minder, slaapt meer en zit vaker alleen. Elk ding apart is soms goed te behandelen. Samen kunnen ze ervoor zorgen dat zijn leven geen goed leven meer is. De beroepsvereniging van dierenartsen (KNMvD) noemt die combinatie van ouderdomsklachten uitdrukkelijk als iets om mee te wegen.

Signalen dat de kwaliteit van leven afneemt

• Pijn die blijft: stijf lopen, niet meer springen, een gebogen rug, tegenzin bij aanraken, ondanks pijnstilling.
• Eten en drinken: hij laat zijn eten staan, ook zijn lievelingseten, of valt duidelijk af.
• Zichzelf niet meer verzorgen: een doffe, plakkerige of klitterige vacht, vies achterwerk.
• Plassen en poepen: hij haalt de kattenbak niet meer of ligt in zijn eigen urine.
• Terugtrekken: hij kruipt weg, zoekt jou niet meer op, reageert nauwelijks op aanhalen of op dingen waar hij vroeger blij van werd.
• Verward zijn: de weg kwijt in huis, 's nachts roepen, niet meer weten waar de bak staat.
• Benauwdheid: snel of moeizaam ademen in rust.

Geen enkele kat laat alle signalen zien. En sommige oude katten zijn mager en stijf, en toch nog duidelijk tevreden op hun plekje in de zon. Daarom helpt het om niet op één signaal te letten en je kat over een paar weken te volgen.

Een uitspraak die veel kattenmensen kennen: liever een week te vroeg dan een dag te laat. Dat klinkt hard. Het betekent dat je kat zijn laatste dag niet in nood hoeft door te brengen.

De kwaliteit-van-leven-schaal (HHHHHMM)

De bekendste schaal om dit in te schatten komt van de Amerikaanse dierenarts en oncoloog Alice Villalobos. Ze ontwikkelde hem voor de zorg aan oude en ongeneeslijk zieke huisdieren, en dierenartsen over de hele wereld gebruiken hem. De letters staan voor zeven punten. Je geeft elk punt een cijfer van 0 (heel slecht) tot 10 (goed).

Punt	Waar je op let
Hurt (pijn)	Is de pijn onder controle? Kan je kat normaal ademen? Dit punt weegt het zwaarst.
Hunger (eten)	Eet hij genoeg? Helpt het als je uit je hand voert?
Hydration (drinken)	Drinkt hij genoeg, of droogt hij uit?
Hygiene (verzorging)	Blijft hij schoon, ook na het plassen en poepen? Zijn er doorligplekken of wonden?
Happiness (plezier)	Toont hij nog interesse in jou, in het gezin, in speeltjes? Of is hij angstig, somber of verveeld?
Mobility (bewegen)	Kan hij zelf opstaan en lopen? Valt hij of struikelt hij?
More good days than bad	Zijn er meer goede dan slechte dagen?

Zo lees je de uitkomst: het maximum is 70 punten. Volgens Villalobos is een totaal boven de 35 een aanvaardbare kwaliteit van leven om de zorg thuis voort te zetten. Zakt het totaal onder de 35, of zijn er meer slechte dan goede dagen, dan is de kwaliteit van leven te ver aangetast.

Een paar tips om de schaal echt te laten werken:

• Vul hem een paar weken lang elke dag of om de dag in, op hetzelfde tijdstip. Zo zie je een lijn. Eén slechte middag zegt weinig.
• Laat iemand anders in huis hem ook invullen. Wie er dagelijks bovenop zit, ziet achteruitgang soms het laatst.
• Neem de scores mee naar de dierenarts. Een lage score op één punt kan soms nog worden verbeterd, bijvoorbeeld met betere pijnstilling of extra vocht.

De schaal neemt de beslissing niet voor je. Hij maakt wel zichtbaar wat je misschien al voelde, en dat haalt een deel van de twijfel en het schuldgevoel weg.

Kat inslapen om ouderdom: wanneer is het genoeg?

Een kat van 18 die nog eet, zich wast, in de zon ligt en bij je op schoot kruipt, heeft een goed leven. Ouderdom is op zich geen reden om je kat te laten inslapen. Wat wel telt, is wat de ouderdom met hem doet. Nierziekte, artrose, een te snel werkende schildklier en dementie komen veel voor bij oude katten. Vaak zijn ze een tijd goed te behandelen of te verzachten. Meer daarover lees je in ons artikel over de verzorging van senior katten.

Het omslagpunt komt als de behandeling zelf zwaar wordt, als hij steeds weer terugvalt, of als de punten op de schaal blijven dalen terwijl jullie alles al hebben geprobeerd. Wil je weten wanneer een kat eigenlijk oud is, kijk dan bij hoe oud katten worden.

Een incontinente kat laten inslapen?

Plassen buiten de bak of ongemerkt urine verliezen voelt voor veel eigenaren als het begin van het einde. Dat hoeft het niet te zijn. Bij een oude kat zit er vaak een oorzaak achter die de dierenarts kan onderzoeken, zoals een blaasontsteking, nierziekte, suikerziekte of artrose waardoor de rand van de bak te hoog is geworden. Een bak met een lage instap en een wasbare onderlegger lossen al veel op. Kijk ook bij kat plast naast de kattenbak, daar staat een apart stuk over de oude kat.

Incontinentie wordt wel een zwaarwegende factor als de oorzaak niet te behandelen is en je kat in zijn eigen urine blijft liggen, met een rode, kapotte huid tot gevolg. Op de schaal zakt dan het punt verzorging, en vaak daalt plezier mee. Kun je hem met onderleggers, wassen en zachte ligplekken schoon en comfortabel houden, en is hij verder tevreden, dan is incontinentie alleen meestal geen reden. Valt het samen met pijn, niet meer eten of terugtrekken, dan is het onderdeel van het grotere beeld.

Het gesprek met je dierenarts

Je hoeft dit niet alleen te bepalen. Volgens de KNMvD maken dierenarts en eigenaar samen de inschatting of een kat uitzichtloos lijdt. Uitzichtloos betekent: de ziekte is niet te genezen en de klachten zijn niet zo te verzachten dat je kat nog een goed leven heeft. Je dierenarts kan pijn beoordelen met speciale pijnschalen voor katten en kan bloedonderzoek of een echo doen om te zien hoe de vooruitzichten zijn.

Vragen die helpen in dat gesprek:

• Heeft mijn kat nu pijn, en kunnen we die nog beter onder controle krijgen?
• Wat is er nog te behandelen, en wat vraagt die behandeling van hem?
• Hoe ziet de komende tijd er waarschijnlijk uit? Waar moet ik op letten?
• Hoe weet ik dat het echt niet meer gaat? Wat is het signaal dat ik moet bellen?
• Kan het aan huis, en wat regel ik vooraf?

Twijfel je, dan zijn er tussenstappen. Palliatieve zorg richt zich op comfort: goede pijnstilling (soms ook gabapentine), extra vocht, aangepast eten en een warme, zachte mand op een plek waar hij makkelijk bij kan. Een second opinion bij een andere dierenarts is ook gewoon mogelijk. En spelen de kosten van behandeling mee, dan kun je via Licg (Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren) zoeken naar dierenhulp voor mensen met een kleine beurs.

Villalobos raadt aan om een plan klaar te hebben voor als het ineens slechter gaat, ook buiten kantooruren. Weet dus welke spoedpost je kunt bellen. Dan hoeft je kat niet te lijden terwijl jij zoekt.

Een gezonde kat laten inslapen: kan dat?

Eerlijk antwoord: bijna nooit. In Nederland regelt het Besluit houders van dieren (artikel 1.10) wanneer een gezelschapsdier gedood mag worden. Dat mag onder meer als een dierenarts heeft vastgesteld dat het in het belang van het dier is, om ondraaglijk lijden te beëindigen of bij gevaarlijk gedrag dat niet te corrigeren is. Een gezonde kat valt daar in principe buiten. In de beslishulp die de KNMvD voor dierenartsen heeft gemaakt, leidt de vraag "is het dier gezond?" bij ja naar preventieve zorg en advies, niet naar euthanasie. De meeste dierenartsen weigeren een gezonde kat in te laten slapen.

Achter zo'n vraag zit meestal een echt probleem. Daar zijn andere oplossingen voor:

• Je kunt niet meer voor je kat zorgen, bijvoorbeeld door een verhuizing naar een verpleeghuis, allergie of ziekte. Vraag een dierenasiel in de buurt of ze je kat kunnen opnemen en herplaatsen, of zoek via familie, vrienden of een herplaatsingssite als Verhuisdieren. Geef het medisch dossier en een beschrijving van zijn karakter mee.
• Gedragsproblemen, zoals agressie of plassen in huis. Laat eerst een dierenarts kijken naar een lichamelijke oorzaak, en daarna een gedragsdeskundige.
• Geld voor een behandeling. Vraag je dierenarts naar een betalingsregeling en kijk bij Licg naar hulp voor minima.

De KNMvD noemt ook de lastige middenweg: een heel oude kat waar de eigenaar niet meer goed voor kan zorgen. Dan weegt de dierenarts de tijd die de kat nog heeft af tegen de stress die een verhuizing voor een oude kat betekent. Dat is een gesprek dat je samen voert, met eerlijkheid over wat er thuis nog wel en niet lukt.

Thuis of in de praktijk?

Beide zijn goede keuzes. Het hangt af van je kat en van jou.

• Aan huis: geen reismand, geen autorit, geen wachtkamer met honden. Je kat blijft op zijn eigen plek, en andere huisdieren kunnen erbij zijn. Het kost meer, omdat de dierenarts reistijd rekent. Niet elke praktijk kan dezelfde dag komen, dus bel op tijd.
• In de praktijk: goedkoper en vaak sneller te regelen. Vraag of je aan het eind van het spreekuur kunt komen en of er een rustige kamer is. Neem zijn eigen dekentje mee, dan ruikt de tafel naar thuis.

Spreek vooraf af wat er daarna met je kat gebeurt (zie hieronder) en of je de rekening al vooraf kunt betalen. Dan hoef je daar op het moment zelf niet aan te denken.

Wat gebeurt er bij het inslapen?

Het is goed om te weten wat je kunt verwachten. Dan schrik je minder op het moment zelf. Bij veel dierenartsen gaat het in twee stappen:

1. Eerst een roesje. De dierenarts geeft een prik in de spier, een bloedvat of bij katten soms in de buik. Via een bloedvat valt je kat binnen seconden in slaap, via de spier of buik binnen een paar minuten. Vanaf dat moment voelt hij geen pijn meer en krijgt hij niets meer mee van zijn omgeving.
2. Dan het inslaapmiddel. Als je kat diep slaapt, volgt de tweede prik, meestal in een bloedvat of de buik. Het middel (pentobarbital) laat het hart en de ademhaling stoppen, vaak binnen seconden tot minuten.

Bij een oude kat zijn de bloedvaten soms dun en kwetsbaar. De dierenarts scheert dan een plukje haar weg of kiest een andere plek. Daarna luistert de dierenarts naar het hart en vertelt je wanneer je kat is overleden.

Wat je kunt zien: zijn ogen blijven vaak open. Er kan nog een diepe ademhaling komen of wat trillen van de spieren. Soms lopen de blaas of darmen leeg. Dat zijn reflexen van het lichaam, geen teken van pijn of bewustzijn.

Blijf je erbij? Dat is een persoonlijke keuze. Veel mensen willen dat hun kat hun stem hoort en hun hand voelt. Anderen merken dat het te zwaar is, of zijn bang dat hun verdriet hun kat onrustig maakt. Allebei is goed. Je kunt ook bij het roesje blijven en daarna even weggaan. Neem na afloop de tijd. Je mag bij je kat blijven zitten zo lang je nodig hebt.

Wat kost het laten inslapen van een kat?

De prijzen verschillen per praktijk en per regio. Verzekeraar Univé noemt deze gemiddelden:

Wat	Gemiddelde kosten
Inslapen in de praktijk	€ 80 tot € 200
Inslapen aan huis	€ 150 tot € 300 (avond en weekend vaak duurder)
Collectieve crematie (as komt niet terug)	€ 70 tot € 140
Individuele crematie (as komt terug)	€ 110 tot € 200
Ophalen door het crematorium	vanaf € 30

Heb je een huisdierenverzekering, kijk dan in je polis. Sommige verzekeraars vergoeden een deel van de euthanasie als de dierenarts die medisch nodig vindt. Crematie wordt meestal niet vergoed. Vraag je eigen praktijk gerust vooraf wat het kost.

Kinderen en andere katten

Kinderen

Wees eerlijk tegen kinderen, in woorden die passen bij hun leeftijd. Het woord "inslapen" kan een jong kind laten denken dat de kat weer wakker wordt. Zeg liever dat de dierenarts een prik geeft waardoor de kat doodgaat en geen pijn meer heeft. Betrek kinderen bij het afscheid: een tekening in de mand, een brief, samen een plekje kiezen. Volgens Cats Protection helpt het kinderen soms om hun kat na het overlijden nog te zien, omdat ze dan beter begrijpen wat er is gebeurd. Laat oudere kinderen zelf kiezen of ze bij het inslapen willen zijn.

Andere katten in huis

Andere dieren mogen bij het inslapen zijn. Wordt een kat onrustig, dan kan hij even in een andere kamer. Sommige eigenaren laten hun andere kat na afloop aan het lichaam ruiken. Of dat je kat helpt, is niet onderzocht. Het mag, als je dat wilt.

Dat katten het verlies van een maatje merken, blijkt wel uit onderzoek. In een vragenlijststudie onder eigenaren in Australië en Nieuw-Zeeland (Walker e.a., 2016, 152 katten) zag 78 procent van de eigenaren hun kat aanhankelijker worden, en 43 procent hoorde hun kat vaker miauwen. Katten zochten ook de lievelingsplek van het overleden dier op. De veranderingen duurden meestal korter dan een half jaar. Geef je kat extra aandacht, houd zijn vaste ritme aan en wacht met het nemen van een nieuwe kat tot het in huis weer rustig is.

Afscheid: begraven of cremeren

Je hebt in Nederland een paar mogelijkheden. Je hoeft niet meteen te kiezen. Vraag je dierenarts hoe lang je kat thuis kan blijven en hoe je hem koel bewaart.

• Begraven in je eigen tuin. Dat mag, alleen op grond die van jou is. In de tuin van een huurhuis, in een park of in het bos is het verboden. Een ingeslapen dier heeft nog inslaapmiddel in zijn lichaam, dat in de grond lang niet afbreekt. De NVWA adviseert daarom een gat van minstens 75 centimeter diep, zodat andere dieren hem niet kunnen opgraven. Wikkel je kat in een katoenen doek of leg hem in een kartonnen doos, geen plastic. Vraag bij je gemeente na of er lokale regels gelden.
• Een dierenbegraafplaats. Een vaste plek om naartoe te gaan, als je tuin niet kan of je gaat verhuizen.
• Crematie. Individueel, dan krijg je de as terug in een urn of strooikoker, of collectief met andere dieren. Veel crematoria halen je kat op bij jou of bij de dierenarts. Je kunt de as bewaren, uitstrooien (vraag de gemeente of dat op die plek mag) of in een afbreekbare urn begraven.
• Achterlaten bij de dierenarts. De dierenarts laat je kat dan ophalen door Rendac, het bedrijf dat in Nederland dierlijk materiaal verwerkt. Dat is de eenvoudigste en goedkoopste weg.
• Doneren aan de wetenschap. De faculteit Diergeneeskunde in Utrecht gebruikt gedoneerde overleden huisdieren voor het onderwijs aan dierenartsen in opleiding. Informatie daarover vind je via proefdiervrij.nl.

Woon je in België, dan gelden daar eigen regels per gewest en gemeente. Vraag het na bij je gemeente.

Veel mensen willen daarna iets houden dat aan hun kat herinnert: een pootafdruk, een plukje haar, een foto in een lijstje, de urn op een vaste plek. Zoek je iets, kijk dan eens naar een blijvende herinnering aan je kat.

Na het afscheid

Het huis is stil. Zijn bak staat er nog, en je kijkt nog naar de plek op de bank. Verdriet om een kat is echt verdriet, en twijfel achteraf ("was het te vroeg?", "had ik iets gemist?") hoort er bij bijna iedereen bij. Je hebt gekozen om hem pijn te besparen, en dat is een laatste daad van zorg. In ons artikel over rouwverwerking na het overlijden van je kat lees je hoe je met verdriet en schuldgevoel omgaat en waar je steun vindt.

Veelgestelde vragen